Przegląd budynków z konstrukcjami CLT na świecie

Niemcy długo nie miały wysokich budynków z drewna z uwagi na restrykcyjne przepisy, jednak przełomem stał się projekt SKAIO w Heilbronn. Ten 10-piętrowy budynek mieszkalny (34 m wysokości) oddany do użytku w 2019 r. to pierwszy drewniany „wysokościowiec” w Niemczech. SKAIO zbudowano w większości z prefabrykowanych elementów CLT i glulamu, ale dla bezpieczeństwa przeciwpożarowego klatkę schodową i fundamenty wykonano z żelbetu (hybryda). Budynek oferuje 60 mieszkań (w tym lokale socjalne) i wpisuje się w idee zrównoważonego rozwoju – sama ilość użytego drewna pochłonęła ok. 1200 ton CO₂. SKAIO dowiódł, że nawet w gęstej zabudowie miejskiej Niemiec drewno może powrócić jako pełnoprawny materiał konstrukcyjny.

We Francji trend budownictwa drewnianego również nabiera tempa. W Bordeaux ukończono w 2021 r. 17-kondygnacyjny budynek mieszkalny Hypérion o wysokości ok. 50 m, który jest obecnie najwyższą konstrukcją z drewna we Francji. Jego struktura to hybryda drewna i betonu – trzy dolne kondygnacje oraz trzon wind wykonano z żelbetu, natomiast powyżej dominuje drewno: słupy i belki z glulamu oraz stropy z paneli CLT. Hypérion kryje 100 mieszkań i powstał w ramach projektu zrównoważonej dzielnicy Euratlantique. Już na etapie projektu wyróżniono go nagrodą BIM d’Or 2019 za innowacyjne wykorzystanie modeli BIM. W ślad za nim we Francji realizowane są kolejne ambitne drewniane wieże (np. projekty Wood’Up w Paryżu i Sensations w Strasburgu).

W Wielkiej Brytanii pionierskim osiągnięciem była londyńska kamienica Stadthaus (Murray Grove) z 2009 r. – 9-piętrowy budynek mieszkalny (29 m wysokości) wzniesiony w całości z prefabrykowanych paneli CLT. Był to pierwszy na świecie tak wysoki budynek, w którym nawet ściany nośne, stropy oraz szyby schodów i wind wykonano z drewna, bez użycia stali czy betonowego rdzenia. Mimo stosunkowo niewielkiej skali, projekt Waugh Thistleton Architects udowodnił wykonalność technologii CLT w budownictwie wielokondygnacyjnym i stał się wzorem powielanym później globalnie. W kolejnych latach w Londynie powstały m.in. wielorodzinny budynek Dalston Works (2017) – uznawany za największą objętościowo konstrukcję z CLT na świecie w momencie oddania (5 tys. m³ drewna) – oraz najnowszy 7-piętrowy biurowiec The Black & White Building (2022) o charakterystycznej drewnianej estetyce. Choć wysokościowo Brytyjczycy na razie ustępują innym krajom, ich projekty koncentrują się na designie i szybkosci budowy z prefabrykatów CLT, zwłaszcza w sektorze mieszkaniowym.

We Włoszech przełomem był eksperymentalny kompleks mieszkaniowy Via Cenni w Mediolanie (ukończony w 2013 r.) – cztery 9-kondygnacyjne bloki (po 27 m wysokości każdy) zbudowane w całości z paneli CLT. Był to wówczas największy projekt społecznego budownictwa drewnianego w Europie, obejmujący 124 mieszkania dla rodzin o umiarkowanych dochodach. Konstrukcja (w tym szyby wind) wykonana wyłącznie z CLT przyczyniła się do skrócenia czasu budowy do 18 miesięcy i obniżenia kosztów – Via Cenni udowodniło, że budownictwo wielorodzinne z drewna może być opłacalne i spełniać normy sejsmiczne oraz przeciwpożarowe. Projekt ten stał się symbolem zrównoważonego rozwoju we Włoszech i inspiruje kolejne inicjatywy (np. planowany 12-kondygnacyjny biurowiec C timber w Mediolanie).

W Szwajcarii realizowany jest obecnie projekt, który ma szansę pobić światowe rekordy wysokości – Rocket & Tigerli w Winterthur. Będzie to kompleks z wieżą mieszkalno-hotelową o wysokości ok. 100 m (33 kondygnacje), zaprojektowany przez pracownię Schmidt Hammer Lassen. Po ukończeniu (planowanym na 2026–2028) Rocket stanie się najwyższym budynkiem z elementów drewnianych na świecie. Co istotne, projekt rozwijany we współpracy z ETH Zürich zakłada innowacyjny system konstrukcji rdzenia – zamiast pełnego żelbetowego trzonu zastosowana będzie hybrydowa modułowa struktura z drewna lamelowego wzmocnionego betonem, co ma obniżyć masę i emisje CO₂ o 50% względem konwencjonalnych rozwiązań. Szwajcaria już wcześniej zasłynęła znakomitą architekturą drewnianą średniej skali (np. biurowiec Tamedia w Zurychu autorstwa Shigeru Bana, 2013, w całości z drewna bez metalowych łączników), ale projekt Rocket & Tigerli wyniesie tę tradycję na zupełnie nowy poziom wysokości.

Ameryka Północna – rekordy świata z myślą o zrównoważeniu

Ameryka Północna również weszła do wyścigu o najwyższe budynki z drewna, głównie poprzez projekty w Kanadzie i USA wspierane przez politykę zrównoważonego budownictwa. Aktualnie najwyższym drewnianym budynkiem świata jest Ascent MKE w Milwaukee (Wisconsin, USA) – 25-piętrowa wieża mieszkalna (apartamentowiec) o wysokości 284 stóp (~86,6 m). Budowę ukończono w 2022 r. i obiekt został oficjalnie certyfikowany jako najwyższy hybrydowy budynek z drewna na świecie, wyprzedzając norweski Mjøstårnet. Ascent ma konstrukcję masywnego drewna połączonego z betonem: pierwsze 5 pięter to żelbetowy parking, powyżej którego wznosi się 19 kondygnacji mieszkalnych wykonanych z CLT i drewna klejonego. Dzięki specjalnym badaniom ogniowym udowodniono, że nieosłonięte kolumny z glulamu spełniają 3-godzinną odporność ogniową, gdyż zwęglona warstwa zewnętrzna chroni rdzeń elementu. Ten projekt otrzymał wsparcie Departamentu Rolnictwa USA jako przykład innowacji wspierającej gospodarkę leśną i redukcję emisji. Ascent stanowi kamień milowy dla rynku amerykańskiego, pokazując, że drewniane wysokościowce są realne nawet przy surowych normach przeciwpożarowych.

Kanada wyznaczyła trend nieco wcześniej – już w 2017 r. Brock Commons Tallwood House na kampusie University of British Columbia w Vancouver był najwyższym drewnianym budynkiem świata (do czasu pojawienia się Mjøstårnet). Ten 18-kondygnacyjny akademik (53 m) zbudowano w rekordowym tempie – drewnianą konstrukcję z prefabrykatów montowano tempem 2 piętra na tydzień. Budynek ma hybrydową strukturę: dwa betonowe trzony (klatki schodowe) zapewniają usztywnienie, podczas gdy pozostałe elementy nośne wykonano z masywnego drewna – słupy z drewna klejonego i stropy z 5-warstwowych paneli CLT. Całość obłożono od wewnątrz okładziną gipsową dla ochrony przeciwogniowe. Brock Commons (oddany do użytku latem 2017) pokazał w praktyce, że 18-piętrowy budynek z drewna może spełnić kanadyjskie wymagania konstrukcyjne i pożarowe – w chwili otwarcia był najwyższym na świecie obiektem z drewna masywnego. Jego sukces przyczynił się do zmian przepisów i fali kolejnych projektów: w Kanadzie powstały m.in. 12-kondygnacyjny blok Origine w Quebec City (2017) czy 8-piętrowy Wood Innovation Design Centre w Prince George (2014), a normy dopuszczają już budynki drewniane do 12 kondygnacji bez indywidualnych odstępstw.

Azja – tradycja drewna w nowoczesnym wydaniu

W Azji dynamicznie rozwija się zainteresowanie nowoczesnym budownictwem z drewna, choć najwyższe realizacje wciąż ustępują tym z Europy czy Ameryki Płn. Japonia – mająca długą tradycję architektury drewnianej – dopiero niedawno pozwoliła na wyższe konstrukcje z CLT dzięki zmianom przepisów (wcześniej limit wysokości był niski). Przełomowym projektem jest Port Plus w Jokohamie, ukończony w marcu 2022 r. To 11-kondygnacyjny budynek biurowo-hotelowy o wysokości 44 m, będący pierwszym w Japonii wysokim budynkiem wykonanym w całości z drewna.. Wszystkie słupy, belki, ściany i stropy nadziemne Port Plus zbudowano z elementów drewnianych (CLT i glulamu) przy zastosowaniu innowacyjnych japońskich technik ognioodpornych (system Omega Wood). Konstruktor Obayashi Corporation opracował specjalne usztywnione węzły ramowe z drewna zapewniające wytrzymałość porównywalną ze stalą i żelbetem, a budynek uzyskał japońskie certyfikaty LEED Gold i CASBEE S-Wellness za efektywność energetyczną i komfort użytkowników. Port Plus jest dowodem, że także w Japonii “drapacze chmur” z drewna stają się możliwe, co wpisuje się w narodowy cel dekarbonizacji budownictwa.

Ambicje sięgają jednak znacznie wyżej – japoński koncern Sumitomo Forestry ogłosił koncepcję drewnianego drapacza chmur W350 w Tokio o wysokości aż 350 m, planowanego na lata 2040. Już teraz w Tokio i innych miastach wprowadza się elementy CLT do średniowysokich biurowców (np. 8-piętrowy kompleks Nikken Sekkei w Tokio z drewnianymi stropami). 

Chiny również eksperymentują z technologią CLT – na razie powstały głównie budynki niskie i pawilony pokazowe. Chińskie przepisy historycznie ograniczały wysokość budynków drewnianych ze względów przeciwpożarowych, ale rząd zmienia podejście ze względów ekologicznych. W 2021 r. w prowincji Jiangsu zbudowano prototypowy 5-kondygnacyjny biurowiec z CLT, a na Uniwersytecie Tsinghua prowadzi się prace nad modyfikacjami CLT z lokalnego bambusa. Możliwe, że do 2030 r. w Chinach zobaczymy pierwsze 10-kondygnacyjne budynki z drewna w dużych miastach. 

Korea Południowa natomiast w 2020 r. oddała do użytku 4-piętrowy budynek Suplex w Seulu – pierwszy w kraju z konstrukcją CLT, a trwają plany budowy 10-piętrowego drewnianego bloku mieszkalnego w Busan. Azja czerpie więc z własnego dziedzictwa drewnianych świątyń i łączy je z nowymi technologiami, aby sprostać wyzwaniom zrównoważonego rozwoju.

Australia i Nowa Zelandia – wysoko i zielono

Australia szybko dołączyła do trendu budownictwa z CLT, realizując jedne z najwyższych biurowców drewnianych na półkuli południowej. Przełomowy był tu projekt 25 King w Brisbane – 10-kondygnacyjny biurowiec o wysokości 45 m ukończony pod koniec 2018 r. Zaprojektowany przez Bates Smart budynek jest najwyższym drewnianym biurowcem w Australii i zarazem jedną z największych konstrukcji z drewna na świecie (ok. 15 tys. m² powierzchni użytkowej). Jego struktura to hybryda z drewna klejonego (glulam) i CLT – glulam tworzy ramy i kolumny, CLT – stropy i rdzenie strefy biurowej. Ciekawym rozwiązaniem są monumentalne kolumny V z drewna na parterze, dźwigające kolejne kondygnacje, oraz całkowicie odsłonięte stropy CLT w biurach (co wyeliminowało konieczność sufitów podwieszanych). Budowa 25 King trwała zaledwie 15 miesięcy dzięki zastosowaniu prefabrykacji off-site, a osiągnięto imponującą redukcję śladu węglowego o 74% w porównaniu z tradycyjnym wieżowcem (zaoszczędzono ~5000 ton CO₂). Ten budynek stał się wizytówką zrównoważonego budownictwa Australii i zdobył liczne nagrody branżowe.

Australijczycy mierzą jednak jeszcze wyżej – w Sydney trwa budowa Atlassian Central, planowanej siedziby firmy Atlassian, która ma osiągnąć 39 pięter i 183 m wysokości. Będzie to najwyższy na świecie hybrydowy wieżowiec drewniany, wykorzystujący stalowy egzoszkielet i trzon oraz mass timber wewnątrz kondygnacji biurowych.

Zakończenie budowy przewidziano na 2026 r. Atlassian Tower stanie się nie tylko rekordem wysokości, ale i demonstracją nowych rozwiązań (np. modułowych podłóg z CLT i systemów tłumienia drgań w lekkiej konstrukcji). Poza tym, w Melbourne już w 2012 r. powstał 10-piętrowy apartamentowiec Forté (32 m) – jeden z pierwszych wysokościowych budynków z CLT na świecie, co pokazuje, że Australia wcześnie zaadaptowała tę technologię.

Nowa Zelandia znana jest z zaawansowanych technologii drewna klejonego (LVL) w budownictwie odpornym na trzęsienia ziemi. Choć jak dotąd nie zbudowano tam bardzo wysokich obiektów z CLT, to wyróżniają się projekty o dużym znaczeniu społecznym i ekologicznym. Przykładem jest Scion Innovation Hub – Te Whare Nui o Tūteata w Rotorua (otwarty w 2020 r.) – zaledwie 3-kondygnacyjny budynek biurowo-laboratoryjny instytutu leśnictwa, ale zdobywca aż 14 nagród architektonicznych w 2021 r. za innowacyjność. Wykorzystano w nim lokalne gatunki drewna i zaawansowane formy konstrukcyjne (diagrid z LVL i CLT), osiągając zerowy bilans emisji wbudowanych – to wzorcowy przykład nowozelandzkiego podejścia do budownictwa jako promocji zrównoważonych materiałów i tożsamości miejsca. W Wellington planowany jest natomiast 12-piętrowy biurowiec z drewna (52 m) przy Featherston Street, który ma stać się najwyższym drewnianym biurowcem świata i dowieść efektywności drewna w budownictwie komercyjnym przy surowych wymogach sejsmicznych. Nowa Zelandia, podobnie jak Australia, postrzega rozwój budownictwa CLT jako element walki ze zmianami klimatu i szansę na rozwój przemysłu drzewnego.

Polska – pierwsze kroki w drewnianych wysokościach

W Polsce budownictwo z CLT dopiero się rozpędza, głównie z uwagi na dotychczasowe ograniczenia przeciwpożarowe. Mimo ogromnego potencjału surowcowego (polskie lasy) do niedawna brakowało realizacji wielokondygnacyjnych z drewna. Sytuacja zaczyna się zmieniać – pierwszy drewniany biurowiec w Polsce, nazwany roboczo Timber Park, powstanie w Warszawie (dzielnica Mokotów/Ursynów). Projekt autorstwa pracowni Ambient otrzymał pozwolenie w 2024 r. i zakłada hybrydową konstrukcję: żelbetowe klatki schodowe i trzon, a pozostałe elementy – prefabrykowane moduły CLT. Budynek będzie miał kilka kondygnacji (ok. 3 nadziemne) i ok. 5 tys. m² powierzchni biurowej. Rozpoczęcie budowy planowane jest na 2025 rok, a prace potrwają ~1,5 roku. Inwestorem jest firma UBM, która zapowiada, że obiekt będzie ubiegał się o certyfikat ekologiczny BREEAM jako wzorcowy zielony biurowiec.

Poza Warszawą, znacząca realizacja to kompleks biurowo-produkcyjny firmy HOMAG w Środzie Wielkopolskiej. Budowany tam 3-kondygnacyjny biurowiec z CLT o powierzchni 6000 m² będzie największym w Polsce budynkiem z drewna pod względem kubatury. Jego hybrydowa struktura (drewno + żelbet) została zaprojektowana przez APA Wojciechowski i ma zostać ukończona do końca 2026 r. Te projekty sygnalizują nowy rozdział w polskim budownictwie drewnianym – rodzime firmy i architekci zdobywają doświadczenie, by sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na zrównoważone obiekty. W międzyczasie w Polsce powstało już kilka niższych budynków z CLT, np. przedszkole w Katowicach-Brynowie (2021) czy Leśny Ogród Botaniczny w Gdyni (pawilon edukacyjny z CLT), a także realizowana przez nas Nadbudowa BCU w Łodzi projektowana przez pracownię see.architecture, będące przykładem innowacyjnego połączenia zastosowania drewna CLT dla konstrukcji oraz akustyki wnętrza. Wyzwania pozostają – zwłaszcza dostosowanie przepisów ppoż. – ale pierwsze realizacje dowodzą, że drewniane budynki użyteczności publicznej i biurowce są możliwe również w Polsce.